http://taleghan.20m.com/custom.html

سنگ قبري با يك امضا 

 فرزانه ابراهیم زاده 
هوا گرفته و ابري است. سوز سردي صورت را نوازش مي‌دهد. وارد حياط مسجد مي‌شوم كف حياط زير پايم با برگ‌هاي زرد و سرخ فرش شده است. حياط مسجد خالي است تنها صداي نجواي قرآن مي‌آيد. ناگهان باد شديد مي‌شود و برگ‌هاي گسترده در سطح حياط را جمع مي‌كند و سنگ قبرهاي خاكستري را نمايان. آرام قدم برمي‌دارم تا خلوت سي چهل ساله خفتگان اين خاك را بر هم نزنم. صدايي از پشت سرم مي‌شنوم: «دنبال گور خاصي هستي؟» پيرمرد شصت هفتاد ساله‌اي است، مي‌گويم: «قبر جلال». لبخند كمرنگي مي‌زند و مي‌گويد: «مثل همه. دنبالم بيا.» لحظه‌اي درنگ مي‌كنم و بعد به دنبالش مي‌روم. مي‌گويد: «بيشتر كساني كه اينجا مي‌آيند به هواي قبر جلال مي‌آيند» و در شيشه‌اي تالاري كه در انتهاي حيات است را مي‌گشايد. داخل سالن پر از سنگ قبرهاي منظم و به هم پيوسته است در ميانه سالن جلوتر از يك منبر چوبي قبري بلندتر از ساير قبرها قرار دارد كه اطرافش پر از صندلي‌هاي فلزي است. پير مرد كه حالا مي‌دانم متولي اينجاست و نامش مصطفي محمدي، مي‌گويد: «اين قبر حاج آقا رضا فيروزآبادي باني مسجد و بيمارستان است.» اطراف اين قبر پر از قبرهايي كه نام خانوادگي فيروزآبادي به دنبال اسامي ساكنان ابديش است. آقا مصطفي مي‌گويد: «ببين دختر جان اون رديف آخر رو مي‌بيني، ته سالن يك سنگ قبر سفيده كه روش يك امضاست، يك تاريخ مرگ و يك تاريخ تولد، اون جا زير اون عكس، قبر جلال همان جاست.»
به سمت جايي كه نشان داده مي‌روم. سنگ قبري سفيد با امضاي آشناي جلال آل احمد 1302 _ 1346 .بي‌اختيار اين جمله در ذهنم مي‌گردد: «هر آدمي سنگي است بر گور پدر و مادرش.» سنگ گور جلال ساده است. شايد تمثيلي از اين حرف خودش كه كسي را ندارد كه سنگ گورش باشد.
آقا مصطفي برايم صندلي مي‌آورد و مي‌گويد: «هر سال 18 شهريور اينجا شلوغ مي‌شود و خانمش و برادرش مي‌آيند. اما امسال چون هردوشان بيمار بودند مراسم خاصي برگزار نشد. فقط بچه‌هاي مدرسه‌هاي شهر ري و دانشجوها اومدن مثل هر سال، روي ديوار بالاي سر قبر پر از يادگاري‌هايي از دوستداران جلال طي اين چهل سال خاموشي اوست: جلال تو آفتاب سرزمين ادب بودي. چه زود غروب كردي، جلال عزيز هميشه با ما هستي، جلال راه تو و قلم تو، جلوه زندگي ما است، جلال ما را به خط و خال شباني فريفت، چقدر زود آمدي و نفهميديم چقدر زود رفتي .... با تاريخ‌ها و خط‌هاي متفاوت، آقا مصطفي مي‌گويد: «هر كس مي‌آيد يك يادگاري مي نويسد و كمي بالاي قبر جلال مي‌ايستد.» بالا سر قبر تابلويي با عكس جلال آل احمد قرار دارد كه در كنارش نوشته شده: «آرامگاه جلال آل احمد مردي كه در ميقات خسي شد و در ادبيات همو كه جلال آل قلم بود.» كار گروه ادبيات و تربيت معلم شهيد مفتح شهر ري بود.
دلم نمي‌آيد ازاینجا بروم اما بايد رفت. به قول خود جلال نبايد ماند، بايد رفت. بايد كاري كرد. از در سالن كه بيرون مي‌آيم در آستانه در خروجي مقبره محمد همايون، موسس حسينيه ارشاد را مي‌بينم. وارد حياط مي‌شوم. هوا سرد است باد مي‌وزد و ابرهاي سياه روي خورشيد را پوشانده است. انتهاي حياط حس مي‌كنم تصوير مردي بلند قامت و لاغر را مي‌بينم كه ايستاده و نگران است كه در فراموشي مفرط تاريخي تلاشش براي جوانان گم شود.

پنجشنبه، 12 آذرماه 1383

با تشکر ازhttp://nooronar.com/besmellah/news/032789.shtml

بسم الله الر‌ّحمن الر‌ّحيم

  افزايش پيش‌بيني واحد اطلاعات اقتصادي لندن از رشد اقتصادي ايران از 6 درصد به 3/6 درصد مهمترين دليل كاهش ريسك شاخصهاي كلان اقتصادي ايران طي يك ماه گذشته ارزيابي شده است.
در ارزيابي هاي واحد اطلاعات اقتصادي لندن نمره صفر حاكي از كمترين ريسك و نمره صد حاكي از بيشترين ريسك است. 
  ريسك سياستهاي مالياتي ايران نيز با شش درجه بهبود از نمره 75 در ماه گذشته به 69 در ماه جاري كاهش يافته است.
اين در حالي است كه ريسك تجارت خارجي در ايران طي يك ماه گذشته با چهار درجه افزايش به نمره 79 از صد رسيده است. 
  ريسك كارآمدي قوانين نيز در ايران طي يك ماه گذشته سه درجه افزايش يافت و به نمره 88 از صد رسيد كه حاكي از ريسك بالايي است. 
  نمره ريسك ايران از صد برابر 66 است و ايران از نظر ريسك پذيري در بين 60 كشور برتر جهان همچنان در رده 57 قرار دارد.
انتهاي پيام/

چارلی چاپلین یکی از نوابغ مسلم سینماست . او در زمانی که در اوج موفقیت بود با اونااونیل ازدواج کرد و از او صاحب 7 یا 8 بچه شد ولی فقط یکی از این بچه ها که جرالدین نام دارد استعدادبازیگری را از پدرش به ارث برده و چند سالی است که در دنیای سینما مشغول فعالیت است و اتفاقا او هم مثل پدرش به شهرت و افتخار زیادی رسیده و در محافل هنری روی او حساب می کنند .

چند سال پیش وقتی جرالدین تازه می خواست وارد عالم هنر شود ، چارلی برای او نامه ای نوشت که در شمار زیبا ترین و شور انگیزترین نامه های دنیا قرار دارد و بدون شک هر خواننده یا شنونده ای را به تفکر وادار می کند.
ژرالدين دخترم:
اينجا شب است٬ يک شب نوئل. در قلعه کوچک من همه سپاهيان بی سلاح خفته اند.
نه برادر و نه خواهر تو و حتی مادرت ، بزحمت توانستم بی اينکه اين پرندگان خفته را بيدار کنم ، خودم را به اين اتاق کوچک نيمه روشن٬ به اين اتاق انتظار پيش از مرگ برسانم . من از توليسدورم، خيلی دور...... اما چشمانم کور باد ،اگر يک لحظه تصوير تو را از چشمان من دور کنند.
تصوير تو آنجا روی ميز هست . تصوير تو اينجا روی قلب من نيز هست. اما تو کجايی؟ آنجا در پاريس افسونگر بر روی آن صحنه پر شکوه "شانزليزه" ميرقصی . اين را ميدانم و چنانست که گويی در اين سکوت شبانگاهی ٬ آهنگ قدمهايت را می شنوم و در اين ظلمات زمستانی٬ برق ستارگان چشمانت را می بينم.
شنيده ام نقش تو در نمايش پر نور و پر شکوه نقش آن شاهدخت ايرانی است که اسير خان تاتار شده است. شاهزاده خانم باش و برقص. ستاره باش و بدرخش .اما اگر قهقهه تحسين آميز تماشاگران و عطر مستی گلهايی که برايت فرستاده اند تو را فرصت هشياری داد٬ در گوشه ای بنشين ٬ نامه ام را بخوان و به صدای پدرت گوش فرا دار . من پدر تو هستم٬ ژرالدين من چارلی چاپلين هستم . وقتی بچه بودی٬ شبهای دراز به بالينت نشستم و برايت قصه ها گفتم . قصه زيبای خفته در جنگل ٬قصه اژدهای بيدار در صحرا٬ خواب که به چشمان پيرم می آمد٬ طعنه اش می زدم و می گفتمش برو .
من در رويای دختر خفته ام . رويا می ديدم ژرالدين٬ رويا.......
رويای فردای تو ، رويای امروز تو، دختری می ديدم به روی صحنه٬ فرشته ای می ديدم به روی آسمان٬ که می رقصيد و می شنيدم تماشاگران را که می گفتند: " دختره را می بينی؟ اين دختر همان دلقک پيره .

اسمش يادته؟ چارلی " . آره من چارلی هستم . من دلقک پيری بيش نيستم. امروز نوبت تو است. برقص من با آن شلوار گشاد پاره پاره رقصیدم ٬ و تو در جامه حریر شاهزادگان می رقصی . این رقص ها ٬ و بیشتر از آن ٬ صدای کف زدنهای تماشاگران ٬ گاه تو را به آسمان ها خواهد برد. برو . آنجا برو اما گاهی نیز بروی زمین بیا ٬ و زندگی مردمان را تماشا کن.
زندگی آن رقاصگان دوره گرد کوچه های تاریک را ٬ که با شکم گرسنه میرقصند و با پاهایی که از بینوایی می لرزد . من یکی ازاینان بودم ژرالدین ٬ و در آن شبها ٬ در آن شبهای افسانه ای کودکی های تو ، که تو با لالایی قصه های من ٬ به خواب میرفتی٬ و من باز بیدار می ماندم در چهره تو می نگریستم، ضربانقلبت را می شمردم، و از خود می پرسیدم: چارلی آیا این بچه گربه، هرگز تو را خواهد شناخت؟

............. تو مرا نمی شناسی ژرالدين . در آن شبهایدور٬ بسقصه ها با تو گفتم ٬ اما قصه خود را هرگز نگفتم . اين داستانی شنيدنی است‌:
داستان آن دلقک گرسنه ای که در پست ترين محلات لندن آواز می خواند و می رقصيد و صدقه جمع می کرد .اين داستان من است . من طعم گرسنگی را چشيده ام . من درد بی خانمانی را چشيده ام . و از اينها بيشتر ٬ من رنج آن دلقک دوره گرد را که اقيانوسی از غرور در دلش موج می زند ٬ اما سکه صدقه رهگذر خودخواهی آن را می خشکاند ٬ احساس کرده ام.
با اينهمه من زنده ام و از زندگان پيش از آنکه بميرند نبايد حرفی زد . داستان من به کار تو نمی آيد ٬ از تو حرف بزنيم . به دنبال تو نام من است:چاپلين . با همين نام چهل سال بيشتر مردم روی زمين را خنداندم و بيشتر از آنچه آنان خنديدند ٬ خود گريستم .  
ژرالدين در دنيايی که تو زندگی می کنی ٬ تنها رقص و موسيقی نيست .نيمه شب هنگامی که از سالن پر شکوه تأتر بيرون ميايی ٬ آنتحسين کنندگان ثروتمند را يکسره فراموش کن ٬ اما حال آن راننده تاکسی را که ترا به منزل می رساند ٬ بپرس ٬ حال زنش را هم بپرس.... و اگر آبستن بود و پولی برای خريدن لباس بچه اش نداشت ٬ چک بکش و پنهانی توی جيب شوهرش بگذار . به نماينده خودم در بانک پاريس دستور داده ام ٬ فقط اين نوع خرجهای تو را٬ بی چون و چرا قبول کند . اما برای خرجهای ديگرت بايد صورتحساب بفرستی .

و وقتی به آنجا رسیدی که یک لحظه ، خود را بر تر از تماشاگرانرقص خویش بدانی ، همان لحظه صحنه را ترک کن ، و با اولین تاکسی خود را به حومه پاریس برسان . من آنجا را خوبمی شناسم ، از قرنها پیش آنجا ، گهواره بهاری کولیان بوده است. در آنجا ، رقاصه هایی مثل خودت را خواهی دید . زیبا تر از تو ، چالاک تر از تو و مغرور تر از تو . آنجا از نور کور کننده ی نورافکن های تآتر " شانزلیزه " خبری نیست .
نور افکن رقاصگان کولی ، تنها نور ماه است نگاه کن ، خوب نگاه کن . آیا بهتر از تو نمی رقصند
اعتراف کن دخترم . همیشه کسی هست که بهتر از تو می رقصد .
همیشه کسی هست که بهتر از تو می زند .و این را بدان که درخانواده چارلی ، هرگز کسی آنقدر گستاخ نبوده است که به یک کالسکه ران یا یک گدای کنار رود سن ، ناسزایی بدهد .
من خواهم مرد و تو خواهی زیست . امید من آن است که هرگز در فقر زندگی نکنی ، همراه این نامه یک چک سفید برایت می فرستم .هر مبلغی که می خواهی بنویس و بگیر . اما همیشه وقتی دو فرانک خرج می کنی ، با خود بگو : " دومین سکه مالمن نیست . این مال یک فرد گمنام باشد که امشب یک فرانک نیاز دارد ."
جستجويی لازم نيست . اين نيازمندان گمنام را ٬ اگر بخواهی ٬ همه جا خواهی يافت .
اگر از پول و سکه با تو حرف می زنم ٬ برای آن است که ازنیروی فریب و افسون این بچه های شیطان خوب آگاهم٬ من زمانی دراز در سیرک زیسته ام٬ و همیشه و هر لحظه٬ بخاطر بند بازانی که از روی ریسمانی بس نازک راه می روند٬ نگران بوده ام٬ اما این حقیقت را با تو می گویم دخترم : مردمان بر روی زمین استوار٬ بیشتر از بند بازان بر روی ریسمان نا استوار ٬ سقوط می کنند . شاید که شبی درخشش گرانبهاترین الماس این جهان تو را فریب دهد .
آن شب٬ این الماس ٬ ریسمان نا استوار تو خواهد بود ٬ و سقوط تو حتمی است .
شاید روزی ٬ چهره زیبای شاهزاده ای تو را گول زند٬ آن روز تو بند بازی ناشی خواهی بود و بند بازان ناشی ٬ همیشه سقوطمی کنند .
دل به زر و زیور نبند٬ زیرا بزرگترین الماس این جهان آفتاب است و خوشبختانه ٬ این الماس بر گردن همه می درخشد .......
.......اما اگر روزی دل به آفتاب چهره مردی بستی ، با او یکدل باش ، به مادرت گفته ام در این باره برایت نامه ای بنویسد . او عشق را بهتر از من می شناسد. و او برای تعریف یکدلی ، شایسته تر از من است . کار تو بس دشوار است ، این را می دانم .
به روی صحنه ، جز تکه ای حریر نازک ، چیزی بدن ترا نمی پوشاند . به خاطر هنر می توان لخت و عریان به روی صحنه رفت و پوشیده تر و باکره تر بازگشت . اما هیچ چیز و هیچکس دیگر در این جهان نیست که شایسته آن باشد که دختری ناخن پایش را به خاطر او عریان کند .
برهنگی ، بیماری عصر ماست ، و من پیرمردم و شاید که حرفهای خنده دار می زنم .

اما به گمان من ، تن عریان تو باید مال کسی باشد که روح عریانش را دوست می داری .
بد نیست اگر اندیشه تو در این باره مال ده سال پیش باشد . مال دوران پوشیدگی . نترس ، این ده سال ترا پیر تر نخواهد کرد.....
 

حاج داوود پنجاه و هفت سال پيش در محله سلسبيل تهران بدنيا آمد و 57 سال برای زندگی و آرمانهايش جنگيد. طی 8 سال جنگ در خاکريزهای جنوب و غرب کشور دنبال زمان مقرر تمام شدن اش می گشت.غافل از آنکه مقرر بود عقربه پايان او بر روی ثانيه های دو چهل و پنج دقيقه بامداد سال 83 در خلوت اتاقی دلگير در بيمارستان ساسان تهران متوقف شود!
حاج داوود پنجاه و هفت سال هر بامداد ساعت دو چهل و پنج دقيقه را درک کرده بود غافل از آنکه اين همان زمانی است که از روز نخست زندگی اش در جستجويش بود.
برای همه ما لحظه مقرر محفوظ است. هيچکدام مان هم آگاه از زمان پايان خود نيستيم. قطعاً ما نيز با مهجوريت روز يا شب آن لحظه، بارها از کنار زمان مقرر پايانمان عبور کرده و می کنيم.
براستی عقربه ها برای ما در چه زمانی می ايستد؟
اما آيا براستی حاج داوود در دو و چهل و پنج دقيقه بامداد يکشنبه 15 شهريور سال 83 تمام شد؟
شوربختانه و با تلخی و صراحت بايد اعتراف کرد که:
آری! براستی حاج داوود در دو و چهل و پنج دقيقه بامداد يکشنبه 15 شهريور سال 83 تمام شد!
واقعيتی است هر اندازه تلخ که حاجی ديگر در بين ما نيست. حاجی را برای هميشه از دست داديم.
اما چه باک که از اين خاک مکرراً خادمان و قهرمانانی از جنس حاج داوود هائی والاتر و بالاتر به مردم هبه شده همچنانکه همين خاک استعداد پرورش خائنان و سفله گانی بزرگ! را نيز از خود نشان داده.
عطفينه اين خاک کجاست که توان زايش و پردازش خادم و خائن را همزمان در خود مستوره دارد؟
آبشخور روح حاج داوود ها کجاست که ديگران را از آن بهره ای نيست؟
حاجی به کدامين منبع متصل بود که آنچنان شد؟
فقدان پدر از سن هشت سالگی و تقبل بار مسئوليت خانواده از کودکی فرصت تحصيلا ت عاليه را به وی نداد تا اينک بتوان حاجی را محصول کنکاش ها و مکاشفه های علمی و فلسفی آکادميک دانست.
حاجی فرزند فقر و رنج و محروميت در عين استغنا و عبوديت بود.
خاستگاه جنوب شهری در کنار هويت مذهبی از حاجی برليانی ساخت که آلوده ترين لجنزارها نيز توان آلودنش را نداشت.
رمز روئين تنی روح حاجی را بايد در خاستگاه فکری و عقيدتی اش کاويد.
حاجی از صديق ترين فرزندان انقلاب بود. دلبسته اسلامی ظلم ستيز و عدالت طلب که با خيزش خمينی و مردم خمينی خود را مغروق دريای عارفانه مذهب اش کرد.
خلوص و تقوای حاجی آنچنان ملکه جسم و روح اش شده بود که پيکر بدون جانش مسقط الراس همه جناح بندی های سياسی در تشييع اش تا آغوش خاک شد.
به يقين حاجی را می توان محصول قابل افتخار و استنادی از قابليت انديشه دينی در خلق چنين اسطوره هائی دانست.
حاج داوود کريمی سندی در دسترس از توانمندی های فرهنگ اسلامی حاکم بر انقلاب اسلامی ايران است که بالذات از آن درجه از ظرفيت و قابليت برخوردار است تا از جوانی يتيم و فقير و زجرکشيده، ابرمردی شکست ناپذير و اسطوره ای برخوردار از جميع ملکه ها و فضايل اخلاقی بسازد.
چه اندازه در حق حاج داوود بد گفت مسعود بهنود آنجا که حاجی را يادآور نسلی آرمانخواه توصيف کرد که گذر روزگار از مجاهدت شان برای استقرار نظام برخاسته از انقلاب اسلامی و تحقق آرمانهايشان ، چيزی از آن آرمانها برای شان باقی نگذاشت!
اين جفائی بزرگ در حق حاج داوود و هم نسلان حاج داوود کريمی است که ايشان صرفاً سربازان و مدافعان آرمانخواه انقلاب توصيف شوند.
حاج داوود و نسل حاج داوود قبل از آنکه سرباز انقلاب شان باشند، محصول انقلابشانند.
اين نسل در سير تحقق آرمانهايشان خود مبل به آرمان شدند.
اسوه هائی حسنه که پايمردی شان بر اصول از ايشان دُردانه ای ساخت که گوهر شب چراغ همه آزاديخواهان و مبارزان حقيقت جوی تاريخ باشند.
اگر انقلاب اسلامی ايران در تحقق عملی تمامی آرمانهايش شکست خورده هم فرض شود، تنها پردازش و آمايش دُردانه ای همچون حاج داوود کريمی اندوخته ارزشمند و قابل افتخار و استنادی از توانمندی ايدئولوژی حاکم بر انقلاب ايران است که اکنون امکان باليدن به خلق چنين فرزندانی را برای صاحبان انقلاب مهيا می کند.
حاج داوود نماينده نسلی بود و هست که با سلوک اخلاقی اش اکنون می تواند و بايد الگوی نسل جوان ايران باشند.
آن بخش از نسل جوان ايرانی که مضايقه ها و مضيقه های موجود در جامعه را محرک خود برای دل چرکينی از حکومت قرار داده و می دهد تا فرصت طلبانه با مهاجرت از کشور هويت دينی و ايرانی خود را با هجو گوئی در گوش نامحرم هزينه تفرج و تنعم خود در غرب نمايند اکنون می توانند و بايد به حاج داوود و هم نسل های حاج داوود تاسی کنند.
حاج داوود هم جوان بود و در جوانی با فهم ظلم موجود در حاکميت وقت نازکدلی نکرد و شرافتمندانه بار مسئوليت را به دوش کشيد و همه توان و اهتمام اش را صرف تحقق آرمان هايش در درون کشور کرد.
آنجا هم که فضای ايران را مضيق برای مجاهدت خود ديد مهاجرت کرد اما نه به تورنتو و لوس آنجلس و لندن و پاريس آن هم به به صرف عطينا! تا در آنجا با سالی يکبار سفره هفت سين چيدن و هر از چندی با صرف قورمه سبزی و ابراز دلتنگی کردن برای دربند و کُلک چال و ديزين ... همه موجوديت و هويت و مسئوليت ملی يا مذهبی خود را اثبات نمايند!
حاجی رفت اما بجای غرب، لبنان و تداوم مبارزه در کنار هم نسلانش در خطوط مقدم مبارزه را برگزيد.
همچنانکه حاجی که خود فرزند انقلاب بود و پيشينه اش مملو از مجاهدتهای سلحشورانه در حساس ترين عرصه های مبارزه برای انقلابش بود، وقتی مدتی را به جفا اسير زندان انقلاب شد باز هم حد نگهداشت و بعد از آزادی نيز فروتنانه دم فرو بست و بدون ابراز دلچرکينی به تراشکاری اش برگشت و همه درد و جراحت جسم و روح اش را برای خود نگاه داشت.
حاجی فولاد آبديده انقلاب بود. او نيز چنانچه می خواست می توانست با پيشينه فربهی که از مسئوليت های رده بالايش در مصادر انقلاب داشت مانند نمونه های موجود در خارج از کشور شوريدگی کرده و با هجرت به غرب، زندان پنج ماهه خود را پيراهن عثمانی عليه اعمال بعضاً نامتعارف بخش هائی از حکومت خود کند و با خوش خرامی برای حراميان و نامحرمان از خود قهرمانی مقوائی نزد بيگانه بسازد.
خصوصاً آنکه ديگرانی که در سابقه و مسئوليت های حاجی هرگز قابل قياس با وی نيستند با چند هفته يا چند ماه سابقه ولو ناعادلانه در زندان با هر بار من زندان بودم ومن زندان بودم کردنشان در غرب و در گوش نامحرم کيفرخواست صادر کردن برای حاکميت شان، بشدت مورد اقبال قرار می گيرند قطعاً پيش بينی اقبال بيشتر حاجی و امثال حاجی نزد حراميان، پيش بينی دور از ذهنی نخواهد بود.
اما حاجی فرزند انقلاب بود و اين آموزه را بخوبی درک می کرد که مشکلات داخلی را نبايد و نمی توان نزد نامحرم برد.
دعوای خانگی را بايد در داخل و نزد محارم طرح و رفع کرد.
همچنانکه ديگر ياران باقی مانده حاجی در ايران همچون باقی و حجاريان و عبدی و گنجی ... همان می کنند که حاجی کرد.
حاجی ساعت دو و چهل و پنج دقيقه بامداد يکشنبه 15 شهريور در اتاقی دلگير در بيمارستان ساسان تهران و بر روی بستر تمام شد!
زنده ياد دکتر علی شريعتی زمانی شورشگرانه می گفت:
« وه چه زشت است مُردن در بستر...»
و حاج داوود کريمی نشان داد می توان در بستر نيز مُرد اما با افتخاری بمراتب بالاتر و والاتر در عرصه های نبرد.
هر چند دکتر خود نيز در بستر مُرد! اما خود نيز با افتخار مُرد!
حاجی ساعت دو و چهل و پنج دقيقه بامداد يکشنبه 15 شهريور در اتاقی دلگير در بيمارستان ساسان تهران تمام شد!
ما چقدر فرصت داريم و زمان مقرر تمام شدن ما را بر روی کدام لحظه تعيين کرده اند؟

داريوش سجادی
20/ شهريور/83
آمريکا

ايميل: dariushsajjadi@yahoo.com
وب سايت: www.sokhan.info

 
حاج داوود کريمی متولد ۲۷ بهمن ماه سال ۱۳۲۶ در محله سلسبيل تهران است، در ۸ سالگى پدرش را بر اثر حادثه اى از دست داد. چنين بود كه مسئوليت خانه به دوش داود كوچك افتاد. با وجود نمرات ممتاز در مدرسه، ناچار ترك تحصيل كرد و مشغول كار شد. ۸ سال ديگر، حاج داوود از طريق شهيد عراقى با امام خمينى آشنا شد. در سال هاى نخستين دهه ۵۰ با گروهى از دوستانش، گروه «فجر اسلام» را به راه انداخت. يك گروه چريكى و سياسى نيمه مخفى كه با علمايى همچون مرحوم «محمد بهشتى» و «محمدرضا مهدوى كنى» از روحانيت مبارز تهران ارتباط داشت. حجاريان كه خود از هم محله اى هاى حاج داوود در نازى آباد تهران بود، آن روزها را به خوبى به ياد دارد. حجاريان مى گويد كه آن زمان ما از تيپ هاى دانشجويى بوديم و او از تيپ هاى كارگرى. او با توده هاى مردم ارتباط داشت و به مشكلات مالى شان توجه مى كرد و اين از مسائلى بود كه ما دانشجوها كمتر به آن توجه داشتيم. حجاريان خاطره اى را به ياد مى آورد كه باعث شد او از فعاليت هاى سياسى حاج داوود مطلع شود. مردى كه تا آن زمان فكر مى كرد يك تراشكار و قالب ساز ساده در خيابان رى است يك بار يكى از بچه هاى سازمان مجاهدين خلق در دانشكده فنى به من گفت كه «فلانى! اگر جايى براى كارگرى سراغ دارى، معرفى كن. مى خواهم بروم كارگرى.» (آن موقع رسم بود كه افراد گروه هاى چريكى در فاز علنى براى آشنايى با توده ها به كارگرى مى رفتند.) حجاريان به آن مجاهد پاسخ مى دهد كه يك جاى خوب سراغ دارد و او را به حاج داوود معرفى مى كند تا در كارگاهش او را به كار گيرد. بعد از حدود يك ماه، آن دانشجو حجاريان را مى بيند و از او مى شنود: «فلانى؟ اينجا كجا بود كه مرا فرستادى؟ اينها خودشان سياسى هستند. به رسم گروه هاى چريكى، مرا به كوه مى برند و روى من كار سياسى مى كنند و خط مى دهند. كم كم دارند جذبم مى كنند.» اين وضعيت بود كه سازمان مجاهدين خلق را واداشت تا آن عضو را از رفتن به كارگاه حاج داوود باز دارد.
گويا ارتباط گروه «فجر اسلام» با سازمان هم، به تدريج در همان زمان رو به سردى مى رفته است. حجاريان مى گويد كه از سال ۵۲ ارتباط اين دو گروه مخفى با هم قطع شد. چرا كه به گفته وى، اعضاى گروه «فجر اسلام» اعتقاد داشتند كه سازمان به «بيراهه مى رود». حاج داوود تراشكارى و فعاليت سياسى اش در تهران را تا سال ۵۵ ادامه مى دهد تا در اين مقطع، باز هم به رسم آن زمان گروه هاى چريكى كه اعضاى خود را به لبنان و فلسطين و الجزاير مى فرستادند، به لبنان مى رود. «ميثم كريمى» پسر ارشد حاج داوود مى گويد كه او در آنجا با شهيد «مصطفى چمران»، شهيد «محمد منتظرى»، «سيد محمد غرضى» و «يحيى رحيم صفوى» هم رزم بوده است. حاج داوود در آنجا مربى نيرو هاى چريكى لبنان مى شود تا تجربه فعاليت هاى نظامى اش بيشتر و جدى تر شود. دوران فعاليت چريكى حاج داوود تا اواخر سال ۵۶ در لبنان ادامه يافت. اما فرا رسيدن امواج انقلاب، حاج داوود را همچون بسيارى ديگر از چريك ها، دانشجويان و مهاجران به كشور بازگرداند. چنين بود كه بچه نازى آباد بار ديگر به نزد هم محل هايش بازگشت تا به همراه جوانان جنوب شهر، چهار هيات مذهبى را براى مبارزه با شاه تاسيس كنند و در پيروزى انقلاب نقش آفرين شوند. اما اين تازه آغاز كار جوانان و مبارزان جنوب شهر بودند. انقلاب كه به دست توده ها افتاد، اين جوانان راديكال مذهبى بودند كه پيشتاز و موسس و پيشگام شدند. چنين بود كه حاج داوود در اولين فعاليت دوران انقلابى خود، در همان روزهاى نخست پس از پيروزى مسئول كميته انقلاب در نازى آباد شد. برادران حجاريان نيز در اين كار با او همراه بودند. حجاريان به ياد مى آورد كه در آن روزها حاج داوود هر كسى را كه مى توانست كارى كند، در كميته به كار مى گرفت. به طورى كه حجاريان مى گويد: مادر مرا برده بود و مسئول بازجويى از زنانى كرده بود كه قاچاق مواد مخدر مى كردند. حجاريان مى گويد كه اين وضع تا زمان راه اندازى سپاه پاسداران ادامه داشت كه حاج داوود از اعضاى اصلى تشكيل دهنده آن و عضو هيات مركزى سپاه تهران بود. اما حاج داوود مرد تاسيس بود. به همين خاطر هم در همان سال ۵۹ و در اوج درگيرى هاى كردستان راهى اين استان شد تا سپاه منطقه كردستان را به راه بيندازد. جنگ كه شروع شد، به منطقه جنوب و سپس غرب رفت. او در همين مدت كه تا سال ۶۱ ادامه يافت، برپايه آموخته هاى خويش در لبنان مسئول آموزش نظامى سپاه شد. سپس مدتى كوتاه تر از يك سال فرمانده سپاه تهران بود. مدتى هم در بنياد شهيد كه رياست آن را شيخ «مهدى كروبى» به عهده داشت، مشغول شد تا سال پايانى جنگ كه روز هاى اوج آن بود، فرارسيد. حاج داوود در اين دوره در دو عمليات مهم فاو و مرصاد (پس از پذيرش قطعنامه) حضور يافت. او در آنجا مسئوليت گردان هاى رزمى- مهندسى جهاد را داشت. در فاو بود كه مصدوم شيميايى شد و از مرصاد، تركشى در قلبش به يادگار ماند. در فاصله سال هاى ۶۵ تا ،۶۷ حاج داوود در شرق كشور به سر مى برد. او در اين دوره با سمت فرماندهى قرارگاه مركزى محمد رسول الله و قرارگاه هاى تاكتيكى تابعه شرق كشور در قالب طرح «والعاديات» مسئول مبارزه با قاچاقچيان مواد مخدر بود. پس از جنگ حاج داوود در حالى كه مى توانست به عنوان سردارى نظامى چهره كند، به كارگاه تراشكارى اش بازگشت كه به گفته حجاريان، اين بار « محقــر تر» بود و در جاده باقر آباد قرار داشت. از سال ۶۸ تا زمان مرگ، حاج داوود تنها يك كارگر ساده قالب ساز بود. حجاريان مى گويد: «نه درجه خواست، نه دنبال بنياد جانبازان رفت و نه مزاياى خاص سپاهيان و نظاميان را طلب كرد. در آن كارگاه كوچك به دستاورد خودش قناعت مى كرد» اما اين كارگر ساده در همين سال هاى انزوا، با مشكلاتى هم مواجه شد. حجاريان آن ماجرا را چنين خلاصه مى كند: «حاج داوود مورد جفا واقع شد و ملامت هايى كشيد اما دم نزد و هيچ توقعى نداشت.» آنچه حجاريان مى گويد به دوره اى از زندان باز مى گردد كه از ۳۰ دى ۷۲ آغاز شد و تا ارديبهشت ماه سال بعد ادامه يافت. با اين حال، نه او و نه خانواده اش علاقه اى به، به ياد آوردن آن روز ها ندارند. حاج داوود با بزرگوارى خاص خود كه حجاريان آن را با واژه هاى «استغنا از خلق و صبر در مصائب» توصيف مى كند، از اين ماجرا هم گذشت. از حاج داود كريمى كه در ۶ شهريور ماه ۴۹ ازدواج كرد يك دختر به نام «مريم» و سه پسر با نام هاى «ميثم»، «محمد صادق» و «محمود» به يادگار مانده است.
پسرش به نقل از او مى گويد: «مى گفت حتى به بازجويت هم عشق بورز» و هم دوستدار خداوند. چنانكه سعيد حجاريان به ياد مى آورد روزى را كه او به همراه مرحوم «اسماعيل دولابى» عارفى كه يك سالى قبل درگذشت، در استخر گفت وگوى عرفانى به راه انداخته بود و از اسرار طريقت مى گفت و مى شنيد. حاج «داود كريمى» فرمانده سابق و از بنيانگذاران سپاه پاسداران چنين مردى بود كه ديروز در ۵۷ سالگى در لباس كارگرى ساده و شديداً بيمار در بيمارستان ساسان درگذشت. حجاريان مى گويد: «فراقش جانكاه است اما دردى كه او كشيد، جانكاه تر بود.»حجاريان كه خود سه سالى است از آ ثار يك گلوله نشسته بر شقيقه اش رنج مى برد، وقتى از درد هاى حاج داوود حرف مى زند، صدايش مى لرزد و پياپى مى گويد: «خيلى سختى كشيد.»پسرش «ميثم» مى گويد كه از ۱۵ تير پارسال بيماريش شدت گرفت. اين شدت ناشى از عوارض شيميايى جنگ بود كه از ۵ سال قبل خود را بروز داده بود. او بسترى شد اما پزشكان كارى از دستشان برنمى آمد تا آنكه او را سه چهار ماه پيش به آلمان فرستادند. حجاريان كه هر روز جوياى احوالش بود، مى گويد: «پزشكان آلمانى تشخيص داده بودند كه بيمارى او ناشى از مسموميت شيميايى حاصل از گاز هايى است كه در جنگ به كار رفته بود آنها نوع گاز هاى شيميايى را هم مشخص كرده بودند» و ادامه مى دهد: «بدنش پر از غده شده بود. يك بيمارى عجيب و غريب بود. شبيه سرطان اما سرطان نبود.» و اين طور بود كه به گفته حجاريان، حاجى به بستر افتاد و كم كم تحليل رفت. گرچه حجاريان مى گويد كه او همچنان مثل هميشه خو ش برخورد بود ولى بيمارى با او چنين برخوردى نداشت. درد همچنان زيادتر مى شد و پزشكان مجبور بودند از داروها و مسكن بيشترى استفاده كنند. حجاريان به ياد مى آورد كه پزشكان تجويز كرده بودند براى كاهش درد از ترياك استفاده كند اما بيمار اين خواست را نپذيرفته و گفته بود: «من چطورى ترياك مصرف كنم در حالى كه خودم رئيس ستاد مبارزه با مواد مخدر بودم.» پرستاران هم نمى توانستند او را يارى كنند. حجاريان مى گويد: «پرستارانى كه موقع ترور من ۲۴ ساعت بالاى سرم بودند، با همه علاقه اى كه به من داشتند نمى توانستند يك شب نزد حاجى بمانند. هر لحظه اين ور و آن ور مى شد و از درد خواب نداشت.» به همين خاطر، تنها راهى كه مانده بود، راهى زجرآور بود. نخاعش را سوراخ كردند و در مهره اول «پمپ مرفين» كار گذاشتند. پرستار دكمه پمپ را مى زد و مرفين به همه جاى بدنش مى رفت. حجاريان دوباره مى گويد: «واقعاً سختى كشيد.»اما اين سختى ها تنها يك سال آخر زندگى حاجى را تشكيل مى داد. او پيش از اين، روزهاى ديگرى را از سر گذراند كه از گرماى مبارزه ميدان جنگ تا سرماى سلول زندان را شامل مى شد. روزهايى كه اگر كسى آنها را مى دانست و چهره داود كريمى را مى شناخت، به آن سادگى از كنار مغازه كوچك تراشكارى او در باقرآباد نمى گذشت.
منزل حاج داوود كريمى در « ميدان بهمن، بزرگراه شهيد تند گويان، بعد از پل شهيد لطيفى، جنب پارك بعثت، ضلع جنوبى پارك، كوچه هفتم، پلاك ۹۱» واقع است. آرى، فرمانده بزرگ جنگ همچنان بچه جنوب شهر ماند.
 برگرفته از روزنامه شرق ـ 17/شهريور/83

سيد مصطفى تاج زاده
«آيا اروپايى ها كمتر از آمريكايى ها استعمارگرند؟ آيا اروپايى ها بيشتر از آمريكايى ها دموكراتند؟ آيا اروپايى ها كمتر از آمريكايى ها به فرهنگ هاى ملى و دينى بها مى دهند؟... اروپايى ها (به خصوص فرانسوى ها) لائيك ترين ملل جهان هستند... الگوى فرانسوى... روسرى از سر دختران مسلمان برمى گيرد اما مى توان از آمريكايى سخن گفت كه محجبه و بى حجاب در كنار هم به مدرسه مى روند...
اروپايى ها (به خصوص فرانسوى ها) ملى گراترين ملل جهان هستند. جامعه چندمليتى آمريكا مانع از تولد پديده اى به نام نژاد خالص در اين كشور مى شود... اروپايى ها (به خصوص فرانسوى ها) ايدئولوژيك ترين ملل جهان هستند... اين در حالى است كه مردم آمريكا غيرايدئولوژيك ترين مردم جهان هستند... سنت ها را پاس مى دارند و هنوز به زير سايه خدا بودن در دلارهايشان افتخار مى كنند... هيچ ديكتاتورى را تجربه نكرده اند و هرگز با مذهب يا مالكيت نجنگيده اند.

اروپايى ها استعمارگرترين ملل جهان بودند... زبان خويش را در جهان گسترش داده اند و قانون خود را فراگير كرده اند... آمريكايى ها البته خود روزگارى مستعمره بودند و سپس كوشيدند كشورهايى را تحت الحمايه خود سازند. آمريكايى اما حتى در بدبينانه ترين قرائت چيزى جز تداوم استعمار اروپا نيست. استعمارى كه در تداوم خويش دموكراسى را صادر مى كند. صادرات دموكراسى اما به معناى ايجاد دموكراسى حقيقى نيست اما در شرايط فقدان گوهر اصلى كالاى بدلى هم مغتنم است.

از اين رو نوع دخالت آمريكا در ژاپن پس از جنگ دوم جهانى و عراق پس از جنگ سرد از يك جنس است... آمريكايى ها اكنون از طرح خاورميانه بزرگ حمايت مى كنند تا با استقرار سرمايه دارى در اين منطقه از اقتدار بنيادگرايى جلوگيرى كنند... آمريكا هنوز هم كارنامه اى تاريك در خاورميانه دارد... سياستمداران و روشنفكران ايران همه از هراس آمريكا به اروپا روى آورده اند... اما سرانجام روزى ماجرا پايان مى يابد. قصه انرژى اتمى تمام مى شود و قصه حقوق بشر فرامى رسد... در آن روز جمهورى اسلامى نمى تواند اروپاى لائيك ناسيوناليست ايدئولوژيك را بر آمريكاى مذهبى چندمليتى ترجيح دهد.»

عبارات فوق از سرمقاله روزنامه شرق (۱۹/۱/۸۳) بهانه اى شد تا نكاتى را در نقد آن و نيز تبيين ديدگاه واقع بينانه در قلمرو روابط بين الملل متذكر شوم.

۱ _ تا قبل از كودتاى انگليسى _ آمريكايى ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ عليه دولت قانونى و ملى دكتر مصدق، نه تنها سياستمداران و روشنفكران ايرانى از ترس آمريكا به اروپا پناه نبرده بودند برعكس، نزد آنان آمريكا وجهه اى مثبت داشت و گمان مى رفت مى تواند حامى و همكار نيروهاى طرفدار استقلال، تماميت ارضى كشور و پيشرفت ايران باشد.

محمدتقى بهار، ملك الشعرا، آزاديخواه و اديب بزرگ در اين زمينه مى نويسد:

«ايرانى دريافته است كه بايد جل و گليم خود را توسط سرمايه دولت آمريكاى شمالى از آب بيرون كشد و مصلحت خود را در آن ديده است كه با همدستى دولت اتازونى خود را از گرداب فقر كه پياپى او را در آن هل مى دهند، نجات دهند.» (تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران، اميركبير، جلد اول، چاپ دوم، ۱۳۵۷، ص ۱۹۴). نگاه ايرانيان به آمريكا آنقدر مثبت بود كه عده اى بر اين باورند دكتر مصدق بيش از حد بر حمايت دولت آمريكا از نهضت ملى شدن صنعت نفت در ايران حساب مى كرد (به دليل تضاد منافع با بريتانيا) و كمتر به سازش احتمالى دو دولت عليه كابينه خود، به خصوص پس از انتخاب شدن محافظه كاران در انگلستان و جمهوريخواهان در آمريكا مى انديشيد.

ملاحظه مى شود آنچه دولت ايالات متحده را در افكار عمومى ايرانيان در نيم قرن گذشته منزوى و تا حدود زيادى محكوم كرد، نه «افسون فرنگ»، كه واقعيت تلخ دخالت مستقيم آن دولت در كودتا عليه دكتر مصدق و حمايت از بيست و پنج سال استبداد سياه بود كه بر ايرانيان تحميل شد و استقرار دموكراسى را در كشورمان به تاخير انداخت.

۲- تاريخ نيم قرن اخير خاورميانه نيز نشان مى دهد آنچه دولت آمريكا در اين مدت صادر كرده، نه دموكراسى كه كودتا و پشتيبانى از ديكتاتور هاى منطقه و سپس حمايت از بنيادگرايى اسلامى عليه روس ها بوده است. آمريكايى كه نويسنده محترم بحق از تنوع فرهنگى، دموكراسى، عدم تمركز و غيره در آن سخن مى گويد، در نيم قرن گذشته در دسترس مردم منطقه قرار نگرفت كه آن را «انتخاب» يا «رد» كنند و همچنانكه وى به درستى متذكر شده است، «آمريكا هنوز هم كارنامه اى تاريك در خاورميانه دارد.» پس مردم منطقه و نخبگان آنها در اين مدت در موقعيتى قرار نداشتند كه بين «افسون فرنگ» و جامعه مذهبى چندمليتى و دموكراتيك آمريكا يكى را انتخاب كنند.

۳- طبق تحقيقات پروفسور جان كين از بيست كشورى كه آمريكا تاكنون به آنها نيروى نظامى اعزام كرده، تنها در سه كشور پيشرفته صنعتى (آلمان، ايتاليا و ژاپن) دموكراسى مستقر شده است. اين درحالى است كه اولاً رشد نازيسم و فاشيسم در سه كشور فوق منتفى نيست. ثانياً مردم هر سه كشور با وجود پذيرش دموكراسى، منتقد سياست ها و عملكرد توسعه طلبانه دولت آمريكا هستند. مردم آلمان، ايتاليا و ژاپن، مانند شهروندان ساير كشورهاى دموكراتيك «جامعه مذهبى چندمليتى دموكرات» را با «سياست خارجى و جنگ طلبانه دولت آمريكا» يكسان نمى دانند و جنگ با ژاپن را مانند اشغال عراق ارزيابى نمى كنند.

بلوغ افكار عمومى كشورهاى اروپايى به زيباترين شكل در جريان شصتمين سالگرد عمليات نرماندى، در جنگ جهانى دوم، طى روزهاى اخير متجلى شد. اروپايى ها در مراسم سپاسگزارى از آمريكا به خاطر رهايى از نازيسم و فاشيسم، يكسان انگارى «عمليات رهايى بخش نرماندى» با «عمليات اشغالگرانه عراق» را به نحو بارز و آگاهانه رد كردند.

۴- امروز كه گويا كشتيبان را سياستى ديگر آمده است و به قول نويسنده محترم دولت ايالات متحده از «سرمايه دارى» در برابر «بنيادگرايى» دفاع مى كند، باز هم سخن از «انتخاب آزاد» نيست. صورت عريان اين معادله همان است كه جورج بوش مى گويد: «يا با ما هستيد يا با «بنيادگرايان». صورت پوشيده آن همان فراز آخر سرمقاله است كه بالاخره روزى «قصه انرژى اتمى تمام مى شود و قصه حقوق بشر فرا مى رسد... در آن روز جمهورى اسلامى نمى تواند اروپاى لائيك ناسيوناليست ايدئولوژيك را بر آمريكاى مذهبى چندمليتى ترجيح دهد.»

با آنكه مى دانم آقاى قوچانى به هيچ وجه قصد ندارد مشى «يا با ما هستيد يا بر ما» را توجيه كند، اما متاسفم كه بگويم دعوت فوق جز آن نتيجه ندارد، اگر چه تيزى و تلخى آن سخن بنيادگرا تا حدودى تلطيف شده است.

در حقيقت به دليل محدود شدن دايره حق انتخاب ايرانيان، بحث به ناچار، به «گوهر اصلى» و «كالاى بدلى» كشيده شده است؛ امرى كه در شرايط فقدان نهضت هاى دموكراتيك و حضور درازمدت يك ديكتاتور خون آشام (كه اتفاقاً تا سال ۹۱ و قبل از حمله به كويت از پشتيبانى دولت آمريكا بهره مند بود) شايد مى توانست محل بحث باشد، ولى ملتى كه در حافظه تاريخى خود انقلاب مشروطه و نهضت ملى شدن نفت را دارد و در جريان خيزش دموكراتيك خود در سال هاى اخير، گام هاى بزرگى را براى چنگ زدن به «گوهر اصلى» يعنى دموكراسى آزاد برداشته است، معلوم نيست چرا بايد تحقير شود و به انتخاب «كالاى بدلى» كه بدلى بودن آن مورد اذعان سردبير محترم شرق نيز هست، تشويق شود؟

اين چه نوع دموكراسى خواهى است كه ما همه گزينه هاى دموكراتيك را محدود به يك و فقط يك نوع «كالا» بكنيم و جار بزنيم كه به زودى، چه بخواهيد و چه نخواهيد، همين يك كالا و نه بيشتر در بازار عرضه خواهد شد! بشتابيد كه آن را از دست ندهيد؟ به راستى اگر نشتابيم، چه از دست خواهيم داد وقتى فقط دو گزينه «سرمايه دارى» (بنيادگرايى آمريكايى) يا (بنيادگرايى دينى) سرنوشت محتوم ماست!؟ آيا بهتر نيست نويسنده محترم سياستمداران ايرانى را به رعايت حقوق بشر و تحقق شعار مترقى «ايران براى همه ايرانيان» دعوت كند تا با پشتوانه حمايت مردمى، امكان سوء استفاده از قانون شكنى ها از آمريكا و دولت هاى اروپايى سلب شود؟

۵- اگر مردم و كثيرى از نخبگان ايرانى را به بازارى تك كالايى (حداكثر دو كالايى) دعوت كنيم و به آنان بگوييم كه انتخاب شما فقط بين «سرمايه دارى» و «بنيادگرايى» است، آيا نخواهند گفت كه ما از همان زمان كه دولت آمريكا بنيادگرايى طالبان را به افغانستان تحميل كرد و حتى پيش از آن، هنگامى كه ايالات متحده از شاه و صدام حمايت مى كرد، مرز خود را با اشكال بومى ديكتاتورى، فاشيسم و بنياد گرايى ترسيم كرده ايم و امروز در سطح بالاتر، مسئله اصلى ما استقرار دموكراسى متناسب با فرهنگ ملى و دينى ما است؟

آيا مردم دور انديش و حسابگر ما هزينه خريد آن كالاى بدلى را محاسبه نمى كنند و نخواهند گفت كه ما با هزينه اى به مراتب كمتر و بدون آن كه لازم باشد ۵۰۰ هزار كودكمان را در جريان يك تحريم ۱۲ ساله از دست بدهيم و بى آن كه سى تا يكصد هزار جوان ما ظرف دو هفته ( از حمله نظامى آمريكا تا سقوط بغداد) كشته شوند و جامعه مان دچار ناامنى شود و تاريخ مجسم ما در موزه هايمان به غارت رود و شكنجه هاى چندش آور را در ابوغريب شاهد باشيم، به آستانه تحقق بسيارى از شعارهايمان نزديك شديم؟

۶- مشاهدات بعضى گزارشگران ايرانى و از جمله خانم بنى يعقوب در عراق مى تواند به اين بحث كمك كند. به نوشته وى حافظه مردم عراق سرشار از مواردى است كه حمايت دولت آمريكا از صدام را در سال هايى نه چندان دور نشان مى دهد. نمى توان اين حافظه را پاك كرد. با وجود اين، جنايات صدام آن قدر زياد بود كه عراقى ها نه تنها از سقوط رژيم بعث توسط آمريكا ناراحت نشدند، بلكه خوشحال هم شدند.

همچنان كه ملت ما از ورود متفقين به ايران كه سقوط ديكتاتورى سياه رضا شاهى را به همراه داشت، خشنود شدند. در واقع حجم فوق العاده و نامحدود جنايات صدام است كه جنايات نسبتاً كمتر به عراق را «محدود» يا «تحمل پذير» جلوه مى دهد. به همين علت تعجب نمى كنم كه درصد قابل توجهى از مردم عراق چشم بر «آمريكايى» كه در تلويزيون سال هاى جنگ در كنار صدام ديدند، ببندند، و به جاى آن در آمريكايى ديگر در آن سوى اقيانوس ها خيره شوند كه «مذهبى، چند مليتى، دموكرات و پيشرفته» است.

با وجود اين يقين دارم ملت ما كه در حافظه تاريخى خود نهضت هاى مشروطه، ملى شدن صنعت نفت، بهمن ۵۷ و خرداد ۷۶ را دارد، به كالاى بدلى رضايت نخواهد داد، مگر آن كه خداى ناكرده انسداد سياسى زمينه ساز شود. به علاوه دعوت به بازار تك كالايى و تحميلى آمريكا، در بهترين حالت و به فرض اينكه مورد پذيرش ايرانيان قرار گيرد، به جز يأس و خانه نشينى شهروندان نتيجه نخواهد داشت. من انفعال و نااميدى را همان دعوتى مى دانم كه اقتدارگراها به شكل ديگر و با قوتى بيشتر منادى آن هستند.

۷- با همه احترامى كه براى نويسنده محترم قائلم نمى توانم تأسف خود را از بى توجهى وى به ماهيت و سازوكار نزاع «سرمايه دارى- بنياد گرايى»، اظهار نكنم. گفته شد آنچه در عراق و افغانستان مى گذرد، نه نبرد براى استقرار دموكراسى كه جنگ بنيادگرايى آمريكايى- مسيحى با بنياد گرايى اسلامى (افغانى يا عراقى- شيعه و سنى) براى تسلط بر منطقه زرخيز و نفت خيز خاورميانه است. همچنان كه منتقدان آزاديخواه و حقوق باور آمريكا گفته اند، اگر قرار بود آمريكا براى جلوگيرى از تعدى و تجاوز داخلى و خارجى صدام وى را سرنگون كند، اين كار را مى بايست يك دهه پيش در زمان اشغال كويت انجام داد.

نكته مهم تر درباره سازوكار نبرد فوق آن است كه ترجيح و نزديكى به هر يك از طرفين تنازع به تقويت سويه مقابل و گسترش اين كارزار مى انجامد. بن لادن و صدام فضاى جنگ طلبى را در آمريكاى پس از ويتنام احيا كردند و محبوبيت بوش را از ۲۵ درصد به ۷۵ درصد رساندند. سياست هاى نادرست و غير انسانى دولت آمريكا كه به جاى ايجاد تقويت جبهه جهانى ضد تروريسم، صدور جنگ، تسخير منطقه و كنترل نفت منطقه را در دستور كار قرار داده، بنيادگرايى را در جهان اسلام به طور روزافزون تقويت كرده است.

طبق نظرسنجى موسسه پيو، در بسيارى از كشورهاى اسلامى به موازات رشد دموكراسى خواهى مردم، آنان نسبت به بن لادن نيز همدلى نشان داده اند. به تعبير خانم آلبرايت، وزير خارجه سابق آمريكا، اين سمپاتى ناشى از جاذبه هاى شخصى و كاريزماى بن لادن نيست، بلكه سياست ها و عملكرد غلط دولت فعلى آمريكا و تحقير و سركوب مسلمانان وى را داراى چنين موقعيتى در جهان اسلام و به ويژه در خاورميانه كرده است.

۸ _ به نظر من روشنفكران و سياستمداران آگاه و دلسوز موظفند مردم را نسبت به ماهيت اهداف غيرانسانى طرفين اين جنگ آگاه كنند، زيرا «عدل بنى عباس» و «ظلم بنى اميه» تفاوت ماهوى ندارند و از اين موقعيت در جهت ترويج دموكراسى در واحدهاى ملى و استقرار صلح در عرصه جهانى استفاده كنند و مردم منطقه و از جمله ايرانيان را از ترجيح يا نزديكى به يكى از دو طرف افراطى و بنيادگرا برحذر دارند. به خصوص اين ادعاى كاذب را به رسميت نشناسيم، كه جهان در «بوش» و «بن لادن» و پيروان آنها خلاصه مى شود و ما مجبوريم به شعار واحد طرفين تسليم شويم كه «هر كس با يكى نيست الزاماً بايد با ديگرى باشد.»

۹ _ اگر نظام قدرت سلسله مراتبى و عمودى يا استبدادى شود (چه در سطح ملى و چه در عرصه بين المللى) وظيفه آزاديخواهان و عدالت طلبان اين نيست كه هر چه سريع تر خود را با راس هرم قدرت هماهنگ كنند تا شايد نصيبى از سفره قدرت نصيب آنان شود. تمايز روشنفكر دربارى، يا به تعبير «گرامشى» روشنفكر ارگانيك، با روشنفكر مردمى در آن است كه اولى به توجيه سلسله مراتب ظالمانه قدرت مى پردازد تا با توجيه نظام سلطه، سهم اندكى از قدرت نصيب او شود.

برعكس، آزاديخواهان با همه وجود مى كوشند با سازماندهى، برنامه ريزى، كادرسازى و افشاى استبداد و اختناق دايره ظلم و فساد را محدود كنند. وظيفه روشنفكران متعهد پيشگيرى از جنگ است نه دست افشانى و پايكوبى به نفع يكى از طرفين جنگ طلب. از نظر آنان «آمريكا» يك نعمت بزرگ براى رفع جهل و فقر و ترس و رفع كمبودهاى تئوريك، سازماندهى و سياست ورزى نيست. بر اين اساس وقتى راس هرم قدرت با نيرويى به جنگ پرداخت، نبايد سپر بلا شد يا از يكى از دو طرف حمايت كرد، اگر چه مى توان و بايد به گونه اى عمل كرد كه قدرت مسلط يا طرف منازعه آن وظيفه فورى خود را نبرد با آزاديخواهان ندانند.

۱۰ - «قدرت» در سياست و روابط بين الملل همان نقش «ثروت» را در مناسبات اقتصادى در سطح ملى و جهانى ايفا مى كند. بنابراين به عوض پرداختن به ايدئولوژى يا منش صاحبان سرمايه، لازم است سازوكار توليد و كسب ثروت و توزيع عادلانه آن و نيز چگونگى مقابله با شرايط ظالمانه را تبيين كرد. به عبارت ديگر آمريكا در جهان سخن اول را مى گويد چون از نظر نظامى و اقتصادى و علمى و فنى دست بالا را دارد و قوى تر است، نه اينكه چون نسبت به اروپا كمتر لائيك است يا چند مذهبى است. پس لازم است در برابر داعيه هاى توسعه طلبانه آن از تمام اهرم هاى قدرت و اقتدار همه منتقدان و مخالفان نظام تك قطبى جهان استفاده كرد تا بتوان از استقلال و يكپارچگى كشور دفاع كرد و منافع ملى را پاس داشت.

۱۱ _ از كودتاى رضا شاه تا پيروزى انقلاب اسلامى، انگلستان به تنهايى يا به كمك آمريكا بر ايران تفوق داشت. در چنين شرايطى البته بسيارى از سياستمداران و روشنفكران تلاش مى كردند با همكارى با كشورهاى ديگر اجازه يكه تازى در ايران را به هيچ دولت خارجى ندهند. امروز نيز كه آمريكا در عرصه بين الملل يكه تازى مى كند، لازم است با توسعه روابط با اروپا، روسيه، چين، ژاپن، هند، كانادا و نيز كشورهاى منطقه و سازمان هاى بين المللى مانع تحميل خواست هاى دولت آمريكا بر كشورمان شويم، همچنان كه عادى سازى روابط با آمريكا و به خصوص پرهيز از هرگونه ماجراجويى يا عملى كه به دست دولت ايالات متحده بهانه دهد، لازم است.

براين اساس من نه تنها مخالف برقرارى روابط ايران و آمريكا نيستم، بلكه آن را مفيد مى دانم و معتقدم كه در سال هاى گذشته برخى فرصت ها براى كاستن از ديوار بى اعتمادى به وجود آمد كه استفاده مناسب از آنها نشد. اما عادى سازى و برقرارى روابط نه از موضع انتخاب «كالاى بدلى» بلكه براى حفظ استقلال و تماميت ارضى كشور و دستيابى به كالاى اصلى. به نظر من ايران بايد در شرايط برابر با ايالات متحده به گفت وگو بنشيند، اما به منظور دفاع از منافع ملى و در جهت استقرار «گوهر اصلى».

۱۲ _ در برترى و كارآمدى دموكراسى بر ديكتاتورى ترديد ندارم، زيرا اين نظام در قياس با رقيب خود، گذشته از اينكه انسانى تر و با ثبات تر است، در عرصه هاى علمى، فنى، اقتصادى و سياست خارجى كاراتر است. دين هم در نظام دموكراتيك انسانى تر از دين در رژيم ديكتاتورى است. به علاوه زمينه رشد فساد در دموكراسى، براساس نتايج يك تحقيق، سى و دو برابر كمتر از ديكتاتورى است و در شرايط كنونى، دموكراسى بزرگ ترين مولفه تامين امنيت ملى كشورمان در برابر جنگ طلبان بيگانه است.

پس همچنان كه علم و تكنولوژى را بايد از هر كجا اخذ كنيم و در خدمت مردم قرار دهيم، در عرصه اجتماع و سياست نيز لازم است از تجربيات بشر، از جمله تجربيات مردم آمريكا، به خصوص در «به زمامدارى» يا «حكمرانى خوب» استفاده كنيم. در اين زمينه كمتر چيزى به اندازه دموكراسى متناسب با فرهنگ ملى موثر است. به همين دليل در شرايطى كه اكثريت قريب به اتفاق مردم ما روش هاى دموكراتيك را بر شيوه هاى ديگر ترجيح مى دهند، جفا به ملت ايران مى دانم كه آنان را تشويق كنيم از ترس بنيادگرايى كه به بركت انقلاب اسلامى و جنبش اصلاحى دست كم دو دهه آينده ايران را از درون تهديد نمى كند، دموكراسى بدلى را برگزينند. ما سه سال پيش از ۱۱ سپتامبر پرچمدار استقرار دموكراسى و صلح در جهان اسلام و گفت وگوى تمدن ها بوديم. پس شايسته نيست ملت را به قيموميت كسانى دعوت كنيم كه خود را پرچمدار جنگ هاى صليبى مى خوانند.

در هر حال نمى دانم چه رخ داده كه لازم شده است به اصحاب پيرو «الحق لمن غلب»، (حق با پيروز است)، بپيونديم، ولى هر اتفاقى رخ دهد، حتى اگر مجبور به تمكين در برابر استبداد داخلى يا استبداد بين المللى شويم، هرگز نبايد در دل و ذهن و زبان «زور» را به رسميت بشناسيم و آن را توجيه كنيم. فراموش نكنيم كه با همه مبارزات و تلاش هاى آزاديخواهانه بشر، جهان به نقطه كنونى رسيده است. اگر عنصر مقاومت آگاهانه و عادلانه را حذف كنيم، جز فراگيرى ظلمت مطلق چه چيز نصيب بشريت خواهد شد؟

كلام آخر آنكه دموكراسى بدلى همچون مرواريد بدلى نيست كه در صورت فقدان گوهر اصلى، بتوان آن را به گردن آويخت و زينت كودكان كرد. دموكراسى بدلى زنجير اسارت ديگرى همچون استبداد است، فقط با دموكراسى اصيل مى توان از هر دو نجات يافت.

 پروین اعتصامی:

برای شادی روح پروین فاتحه میخوانم 

                          حجت‌الاسلام والمسلمين سيدمحمد خاتمي :

بسم الله الرحمن الرحيم

روشن از پرتو رويت نظري نيست كه نيست

منت خاك درت بر بصري نيست كه نيست

ناظر روي تو صاحب نظرانند آري

سر گيسوي تو در هيچ سري نيست كه نيست

اشك غماز من ار سرخ برآمد چه عجب

خجل از كرده خود پرده‌دري نيست كه نيست

تا به دامن ننشيند ز نسيمش گردي

سيل خيز از نظرم رهگذري نيست كه نيست

تا دم از شام سر زلف تو هر جا نزنند

با صبا گفت و شنيدم سحري نيست كه نيست

من از اين طالع شوريده برنجم ور ني

بهره‌مند از سر كويت دگري نيست كه نيست

از حياي لب شيرين تو اي چشمه نوش

غرق آب و عرق اكنون شكري نيست كه نيست

مصلحت نيست كه از پرده برون افتد راز

ور نه در مجلس رندان خبري نيست كه نيست

شير در باديه عشق تو روباه شود

آه از اين راه كه در وي خطري نيست كه نيست

آب چشمم كه بر او منت خاك در توست

زير صد منت او خاك دري نيست كه نيست

از وجودم قدري نام و نشان هست كه هست

ور نه از ضعف در آنجا اثري نيست كه نيست

غير از اين نكته كه حافظ، ز تو ناخشنود است

در سراپاي وجودت هنري نيست كه نيست

«حافظ» لعب يكي از بزرگترين شاعران جهان، مطابق آنچه از ارباب تراجم و تذكره‌نويسان ذكر كرده‌اند، ناشي از آن بود كه خواجه شمس‌الدين محمد، حافظ قرآن مجيد بود و آن كتاب عزيز را با چهارده روايت از حفظ مي‌خواند:

عشقت رسد به فرياد، گر خود بسان حافظ

قرآن زبر بخواني، بر چهارده روايت

ولي كم نبودند - و امروز نيز نيستند - كساني كه حافظ قرآن مجيد بودند؛ تنها از حفظ خواندن كتاب كريم، گرچه في نفسه فعل بافضيلتي است، اما براي حافظ شدن، كفايت نمي‌كند، حافظ خود توجه ما را به نكته‌اي مهم جلب مي‌كند.

ز حافظان جهان كس چو بنده جمع نكرد

لطائف حكما با كتاب قرآني

آن «لطائف حكما» يا «لطائف حكمي» كه حافظ مدعي جمع بين آنها و قرآن است چيست؟ در اينجا به اختصار مي‌توان توضيح داد كه دقت در اين بحث، به چه دليل، يكي از مسؤوليتهاي بزرگ فكري، هنري، فرهنگي و سياسي امروز ماست و چرا حافظ، امروز مي‌تواند ما را در رويكردي انساني به مسائل اصلي اجتماعي و سياسي، ياري كند.

همه حافظان و مفسران قرآن، هميشه فهم درستي از آن نداشته‌اند. منظور از «فهم درست»، تنها فهمي نيست كه از لحاظ نظري، داراي منطقي استوار و خالي از تناقض باشد، بلكه بيش از آن، فهمي را بايد «درست» خواند، كه در سطح تنظيم روابط اجتماعي و سياسي،‌ موجب پيدايش مناسباتي شود كه نهايتا زندگي مردم را سامان دهد، عدالت و آزادي و نشاط به ارمغان آورد و از اندوه و پريشاني و اغتشاش بكاهد.

بنابراين اين سؤال ما، وجه و عمقي ديگر پيدا مي‌كند؛ آيا مي‌توان فهم حافظ از قرآن را به معنايي كه توضيح داديم، «فهمي درست» خواند. جواب به اين سؤال آسان نيست، مخصوصا دشواري راه، وقتي بيشتر درك مي‌شود، كه به موانع و مشكلات راهي كه بايد براي كسب پاسخ پيمود، توجه دقيق‌تري بكنيم.

جست‌وجو و تحقيق در باب مسائل اجتماعي در لابه‌لاي متون ادبي و فلسفي، كار بسيار خطيري است. مهمترين خطري كه ما را تهديد مي‌كند، تلقي انتزاعي از مفاهيم سياسي و اجتماعي و تطبيق اين مفاهيم انتزاعي با شعر و حكمت و هنر قديمي است؛ گاهي اين كار موجب پيدايش مباحثي مي‌شود كه تنها از باب لطائف و طرائف مي‌شود به آنها نگريست؛ مثلا اگر كسي از شعر حافظ كه توصيه به عدل مي‌كند، تفسير سوسياليستي بكند، معلوم مي‌شود كه نه از شعر حافظ چيزي مي‌فهمد و نه از ماجراي سوسياليسم در جامعه‌شناسي سياسي و اقتصاد و فلسفه‌ي سياسي، دانش عميقي دارد.

پس منظور ما از اين جمله كه مي‌گوييم «حافظ امروز مي‌تواند ما را در رويكردي انساني به مسائل اصلي اجتماعي و سياسي، ياري كند» چيست؟

بديهي است از تعابير مردم دوستانه‌ي قدماء ما، نمي‌توان آن را طرفدار دموكراسي دانست و آزادي صوفيانه را نمي‌توان تعلق خاطر ايشان به ليبراليسم دانست.

اما از طرف ديگر، مسائلي در زندگي اجتماعي امروز ما وجود دارد كه از حيث صورت و معني با آنچه در زمان حافظ بوده است، تفاوتي ندارد و امداد و هدايتي كه امروز مي‌توان از حافظ انتظار داشت، طبعا در حوزه‌ي همين مسائل خواهد بود.

مسائل مشترك ديروز و امروز جامعه ما، لاجرم ناشي از وحدت بعضي از نهادهاي اصلي زندگي اجتماعي ماست و از ميان آن نهادهاي اصلي مشترك، طبع ديني زندگي اجتماعي ما، بيش از سايرين حائز اهميت است.

جامعه‌ي ديني، جامعه‌اي نيست كه حقايق ديني بي‌هيچ نقض و عيبي، به نحو تام و تمام، در ضمن مناسبات اجتماعي، متحقق و متجسم شده باشد، فرض چنين امري، خالي از تناقض نيست؛ زيرا جامعه‌ي انساني، جامعه‌اي است فراهم آمده از همه خصوصيات بشري و از جمله‌ي خصوصيات بشري، ضعفها و نقص‌ها و محدوديت‌هاي وجود بشري است. فرض جامعه‌اي كه حقايق ديني در ضمن مناسبات واقعي زندگي به نحو كامل تجسد و تعين پيدا كند، فرضي است كه مستلزم وجود فرشته به‌جاي آدمي است. فرشتگان، گناه و عصيان را نمي‌شناسند. اما جامعه انساني فراهم آمده از انسانهاي ضعيف و محدود است و اين محدوديت از جمله شامل فكر و فهم ايشان نيز مي‌شود.

تلقي از انسان به عنوان موجودي كه كامل نيست، ولي طالب كمال است، بذاته غير از تلقي انسان به عنوان موجوي بي‌نقص و بي‌عيب و كامل است. اگر كسي از پذيرش اين حقيقت آشكار،‌ تن بزند،‌ همه‌ي راه‌حلهايي كه براي حل مشكلات اجتماعي پيشنهاد مي‌كند، نه‌تنها هيچ مشكلي را مرتفع نمي‌كند، بلكه موجب پيدايش مشكلاتي مي‌شود كه يكي از آنها نفاق و ريا و تزوير است.

كسي كه رياكار است و خود را عين حق و عدل قلمداد مي‌كند، در حقيقت مدعي تملك فضائلي است كه فاقد آن است، اما او مي‌كوشد تا از همين فقدان، با تزوير و نفاق، فضيلتي جعل كند، تا بتواند از مزاياي آن فضيلت به منافع مادي و امتيازهاي اجتماعي نائل شود، بي‌دليل نيست كه بزرگترين گروهي كه حافظ هيچ فرصتي را براي افشاي بطلان فعل و نظر ايشان از دست نمي‌دهد، منافقان و مزوران و اهل روي و ريا هستند. اما فاصله گرفتن از رياكاران ممكن است با اندكي كج‌فهمي به معني تفاخر به فسق و فجور باشد، خطايي كه به هيچ‌وجه از خطاي اول، كوچكتر نيست؛ حافظ درست در اينجاست كه به كمك ما مي‌آيد:

دلا، دلالت خيرت كنم به راه نجات

مكن به فسق مباهات و زهد هم مفروش

اگر كسي حافظ ما را نشناسد و از او بشنود كه مي‌گويد:

حافظ به خود نپوشد اين خرقه‌ي مي‌آلود

اي شيخ پاك دامن، معذور دار ما را

ممكن است طنز زيباي او را درنيابد و يا او را شخص بي‌مبالاتي فرض كند كه از طعنه و تسخر به متدينين، هيچ ابايي ندارد؛ ولي توجه به واقعيتهاي زندگي حافظ، ما را در درك كلام او مخصوصا در حوزه‌ي بحث ما، كمك بسياري مي‌كند.

محمد گلندام، كسي كه ديوان حافظ را جمع كرده است و بر آن مقدمه نوشته و با او معاصر است،‌ او را شخصي معرفي مي‌كند كه در كتب شرعي و تفاسير قرآن متتبع و محقق بوده است، گلندام، «او را چندين بار در مجلس درس قوام‌الدين ابوالبقا عبدالله بن محمود بن حسن اصفهاني شيرازي» مشهور به «ابن الفقيه نجم» عالم معروف به قراآت سبع و فقيه بزرگ عهد خود ديده و غزلهاي سحارش را در همان محفل علم و ادب شنيده بود.»(1)

بايد بتوانيم تصور كنيم كه حافظ در مجلس درس فقه و قرائت قرآن مي‌خوانده است:

مي‌ خور كه شيخ و حافظ و مفتي و محتسب

چون نيك بنگري، همه تزوير مي‌كنند

بسيار ساده‌لوحانه خواهد بود اگر فكر كنيم حافظ مخاطب خود را آن هم در حلقه درس فقه و قرآن به ميگساري دعوت مي‌كرده است؛ اگر اين نيست - كه مطابق تمام قرائن و شواهد و اشعار ديگري از خود او مثل اينكه مي‌گويد:

صبح‌خيزي و سلامت طلبي، چون حافظ

هرچه كردم، همه از دولت قرآن كردم

نمي‌تواند چنين باشد - پس حقيقتا او چه مي‌خواسته بگويد و ما چگونه مي‌توانيم از صراحت لفظ او، به معني پوشيده در پس پشت شعر او عطف عنان كنيم؟

گشودن اين بحث، طبعا ممكن نيست، اما توجه به يكي از مهمترين نكات، براي تكميل بحث ما، غيرقابل اجتناب است:

جامعه‌ي ايران از ديرباز، حتي قبل از اسلام جامعه‌اي بوده است ديني؛ يعني دين، هم ملاك فضيلت بوده است و هم معيار عمل صالح؛ اين خصوصيت تا امروز نيز وجود دارد و وجود همين خصوصيت واحد است كه مجوز استمداد از فكر و شعر حافظ را براي بهتر كردن زندگي اجتماعي ما صادر مي‌كند.

جامعه‌ي ديني را خطرهايي چند، تهديد مي‌كند. يكي از بزرگترين تهديدها، ترويج زهدفروشي و رياكاري و تزوير است. زيرا وقتي امكانات و امتيازات سياسي و اجتماعي، به حسب دينداري و شريعت‌مداري تقسيم مي‌شود، كساني كه فاقد حقيقت دين و طالب امتيازات دنيا هستند، راه را در دين‌فروشي و تظاهر به احكام ديني مي‌بينند. اين خطر باعث تضعيف دين و تقويت تزوير و ريا مي‌شود؛ در اين صورت كسي كه حافظ قرآن است و شاگرد فقه مي‌سرايد:

منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

دعاي پيرمغان، ورد صبحگاه من است

البته اين زبان و اين تعابير اختصاصي به حافظ ندارد، اما بي‌شك او بود كه آنها را در غزل خود «چون نگين در مقام خود» بنشاند و غزل فارسي را به مرتبه‌اي رساند كه نه تنها عبور از آن به نظر محال مي‌رسد، بلكه نزديك شدن به آستانه كلام قدسي و تقرب به درگاه «شعر تر شيرين» او براي ديگران به مثابه «جنباندن حلقه‌ي اقبال ناممكن» است.

خيال چنبر زلفش فريب مي‌دهد حافظ

نگر تا حلقه‌ي اقبال ناممكن نجنبائي

توجه به اين بحث شايد نكته‏ي ديگري هم در امر معرفت طبقات و اصناف متفكران و عالمان و شاعران اسلامي و ايراني به ما بياموزد.

معمولا در كتاب‏هاي تاريخي، ادبي، كلامي و فلسفي از اختلافات حل ناشدني ميان فقيهان و صوفيان و فيلسوفان و متكلمان و محدثان بحث مي‏شود؛ معلوم است كه اختلافات بين ايشان واقعي است و نمي‏توان آن را انكار كرد؛ اما از طرف ديگر، بسياري از فقيهان نامدار را مي‏شناسيم كه معلم عرفان بوده‏اند و بسياري از محدثان معروف وجود دارند كه اهل فلسفه و كلام و عرفان بوده‏اند.

شرح ملاصدرا بر اصول كافي و كتب حديث فيض كاشاني و تفسير قرآن ابن عربي و زبان و فكر ديني رييس فيلسوفان اسلامي يعني ابن‏سينا و استهشادات قرآني سهروردي همه از مصاديق اين امر هستند، با كمال تاسف فرصت آن نيست كه در اينجا به وجوه مغفول اين بحث، توجه بيشتري بكنيم و توضيح دهيم كه به چه دليل اين بزرگان، مرزهاي فلسفه و كلام و تفسير و عرفان را، نه تنها مرزهاي غير قابل عبوري تلقي نكرده‏اند، بلكه بسياري از ايشان از وحدت ميان قرآن و برهان و عرفان بحث كرده‏اند؛ شايد تنها بتوان به اين نكته توجه كرد كه آن «دلايل» هر چه بوده، بي‏شك «زبان شعر» در اين ميان، تاثير كم‌نظير داشته است.

اين تاثير تا زمان ما نيز ادامه دارد؛ فقيه و مجتهد بزرگ زمان ما، حضرت امام (ره)، هم، مدرس بزرگ فلسفه بود و هم استاد بي‏نظير عرفان؛ اما «زبان وحدت‌بخش شعر» و تعلق خاطر ايشان به اين زبان و مخصوصا به بزرگان شعر فارسي، باعث سرودن غزل‏هايي مي‏شود كه از حيث صورت و معني، نشان‌دهنده تداوم زبان و فكر عرفاني شعر فارسي است؛ و طرفه اين كه مردم ما، بي‏آنكه الزاما همگي، با درس و بحث، اصطلاحات و تعابير عارفانه را آموخته باشند، مطابق آنچه شايد بتوان آن را «اشرافيت معنوي موروثي زبان فارسي» ناميد، عميقا قادر به دريافت «حال و هواي» چنين اشعاري هستند.

حافظ، حافظه‏ي قومي ما نيز هست؛ بي‏شك شناخت او، شناخت وجوه پوشيده وجود ايرانيان است؛ اگر تا همين امروز سلفي‏گري و ظاهرپرستي كساني مثل ابن‏تيميه در ايران چه در ميان شيعيان و چه در ميان اهل سنت هيچگاه رونق نگرفت، بايد دليل آن را در دولت بي‏زوال زبان شاعران بزرگ ما و از جمله در زبان حافظ دانست.

اهميت بي‏نظير بحث در زبان شعر حافظ و ادب فارسي، از حيث موقعيت سياسي امروز جهان اسلام از تامل در اين نكته، بر ما روشن مي‏شود.

اگر حافظ «آسايش دو گيتي» را تفسير اين دو حرف مي‏داند كه با «دوستان مروت» و با «دشمنان مدارا»، اين توصيه ناشي از فهم اوست نسبت به نظري كه در باب انسان و محدوديت‏هاي وجود او دارد. جامعه‏ي آرماني حافظ، خراب‌آبادي است كه در آن «نقش خودپرستيدن» و تحقير ديگران «نقش خرابي دارد». اين خرابات، آبادترين جاي زمين است؛ جايي كه با دشمنان مدارا مي‏كنند و با دوستان مروت؛ و طبعا در چنين جايي، نه از جنگ خبري است و نه از ظلم. در مقابل، نظريات كساني چون ابن تيميه وجود دارد كه از بيخ و بن با چنين اموري ناآشنا هستند و ميان نگاه آنان به اسلام و مسلماني با آنچه شاعران و عارفان ما مي‏گويند حقيقتا تفاوت از زمين تا آسمان است. مقابله‏ي اين دو نظر، كار را براي سنجش و مقايسه ميان اين دو گروه، آسان مي‏كند. اين مقايسه تنها در سطح مسائل اجتماعي و ارتباط مسلمانان با ساير اقوام و رفتار مسلمانان با يكديگر، باقي نمي‏ماند و به طبقات عميق‏تر فكر كلامي و فلسفي نيز تسري مي‏يابد. تا اين لايه‏هاي زيرين فلسفي و كلامي كه در حقيقت شالوده‏هاي فكري جريان‏هاي اجتماعي و سياسي عالم اسلام است به خوبي از يكديگر بازشناخته نشود، مسائل عالم اسلام، به طور عميق و همه‌جانبه از نگاه محققان سياسي و اجتماعي، پوشيده خواهد ماند. نكته بسيار مهم اين است كه رهبران فكري جريان سلفيه، در راس شعارهاي خود خواستار رجوع مسلمانان به «توحيد» بوده‏اند و سرمنشا همه‏ي نابسماني‏هاي مسلمانان را دورشدن ايشان از «توحيد» مي‏دانسته‏اند و بسياري از اهل اسلام را رافضي و منحرف و سنگ و چوب‏پرست مي‏ناميدند، از عجايب تاريخ اين است كه ديري نگذشت تا همه‏ي مسلمانان توانستند با چشم سر ببينند كه دعوت‌كنندگان به «توحيد خالص» وقتي به قدرت رسيدند، از تشكيل سپاه واحد با استعمارگران ابا نداشتند.

كيست كه نداند، اگر تا ديروز پرداختن به اينگونه مسائل تفنن ادبي يا تجمل فلسفي، محسوب مي‏شد، امروز از نان شب براي زندگي مادي و معنوي مسلمانان و از آن ميان، ما ايرانيان حياتي‏تر است.

اگر بسياري از اختلافات در ميان مشارب و مذاهب عالم اسلام امروز براي ما صوري، لفظي و بي‏اهميت جلوه مي‏كند، اختلاف ميان فهم كساني مثل حافظ از يك طرف و ظاهربينان از طرف ديگر، به مثابه دو علامت و نشانه براي دو نوع فهم كاملا مختلف نسبت به اسلام و قرآن و سنت و تاريخ، مساله‏اي بسيار حياتي، جدي و سرنوشت‏ساز است.

اگر كساني امروز مي‏خواهند رمز نفرت ايرانيان از خونريزي را بفهمند، بايد بتوانند با عالم حافظ آشنا شوند. حافظ، در حافظه‏ي ما، معنايي از قرآن را حفظ كرده است، كه امروز مي‏تواند ما و جهان را نجات دهد. آنچه او جمع ميان «لطائف حكمي» با «كتاب قرآني» مي‏نامد در حقيقت تفسيري عارفانه از خود قرآن است؛ تفسيري كه موجب پيدايش لطائف حكمي در ميان حكيمان و عارفان ما شده است و در اينجاست كه معني كلمه «حافظ» يعني حافظ قرآن، عمق و ظرافت خاصي مي‏يابد؛ او در حقيقت علاوه بر حفظ كلمات قرآن در حافظه‏ي خود، حافظ فهمي از قرآن است كه مي‏تواند امروز و فرداي ما را نجات بخشد؛ براي فهم آن معني بايد بتوانيم به صداي او گوش فرا دهيم و آشنايان اين راه، به خوبي با مشكلات و خطرات آن آشنا هستند.

قطع اين مرحله بي‏همرهي خضر مكن

ظلمات است، بترس از خطر گمراهي

اگر ما در اينجا فرصت بحث درباره‏ي شرايط شنيدن صداي شاعر را نداريم، اما شايد بتوانيم عملا وقت خود را با ابياتي از آن «كلمات آتش‏افروز» خوش كنيم.

منم كه شهره شهرم به عشق ورزيدن

منم كه ديده نيالوده‏ام به بد ديدن

وفا كنيم و ملامت كشيم و خوش باشيم

كه در طريقت ما كافري است رنجيدن

به پير ميكده گفتم كه چيست راه نجات

بخواست جام مي و گفت عيب پوشيدن

مراد دل ز تماشاي باغ عالم چيست؟

بدست مردم چشم از رخ تو گل چيدن

به مي پرستي از آن نقش خود زدم بر آب

كه تا خراب كنم نقش خود پرستيدن

به رحمت سر زلف تو، واثقم، ور نه

كشش چو نبود از آنسو، چه سود كوشيدن

عنان به ميكده خواهيم تافت زين مجلس

كه وعظ بي‏عملان واجبست نشنيدن

ز خط يار بياموز مهر با رخ خوب

كه گرد عارض خوبان خوشست گرديدن

مبوس جز لب ساقي و جام مي حافظ

كه دست زهد فروشان خطاست بوسيدن

آنچه گفتيم تنها يكي از وجوه زبان رنگين حافظ و توجيه يكي ز دلايل كاربرد تعابير رايج در شعر اوست . اگر كسي از اسن سخنان استنباط كند كه در اين كلمات سعي در عمده كردن وجه اجتماعي شعر حافظ و غفلت يا بدتر از آن انكار ساير وجه شعر اوست ، بي‌شكا استنباط درستي نكرده است.

اجازه دهيد پايان كلام همچون آغاز آن استشهاد به چند بيت از خود او باشد:

ماجراي عشق ايرانيان و فارسي‏زبانان به حافظ، شبيه ماجراي حافظ است با معشوق خود:

مرحبا طاير فرخ پي فرخنده پيام

خير مقدم، چه خبر؟ دوست كجا؟ راه كدام

يا رب اين قافله را لطف ازل بدرقه باد

كه ازو خصم بدام آمد و معشوقه بكام

ماجراي من و معشوق مرا پايان نيست

آنچه آغاز ندارد، نپذيرد انجام 

  به نقل از  خبرگزاري دانشجويان ايران وبا تشکر از این  خبرگزاري 

بسم الله الرحمن الرحیم

اول دفتر به نام کردگار